Publicatie

Publicatie datum
Kennis van verzekerden over eigen betalingen binnen de Zorgverzekeringswet: een verdiepend onderzoek naar kennis van verzekerden over het eigen risico, eigen bijdragen en compensatieregelingen.
Esch, T. van, Brabers, A., Kroneman, M., Jong, J. de. Kennis van verzekerden over eigen betalingen binnen de Zorgverzekeringswet: een verdiepend onderzoek naar kennis van verzekerden over het eigen risico, eigen bijdragen en compensatieregelingen. Utrecht: Nivel, 2018.
Download de PDF
In deze kennisvraag richten we ons op kennis van verzekerden over twee vormen van eigen betalingen die voortkomen uit zorg die vergoed wordt binnen de Zorgverzekeringswet, namelijk het eigen risico en eigen bijdragen. Ook kijken we naar de kennis van verzekerden over compensatieregelingen, namelijk de zorgtoeslag, zorgverzekering via de gemeente voor mensen met een laag inkomen, gemeentelijke ondersteuning voor chronisch zieken en zorgkosten aftrekken van de belasting. Binnen het Consumentenpanel Gezondheidszorg van het Nivel zijn in de afgelopen tien jaar regelmatig vragen gesteld met betrekking tot de kennis van verzekerden over eigen betalingen en compensatieregelingen. In deze kennisvraag brengen we die informatie bij elkaar. Zo geven we inzicht in veranderingen in kennis van verzekerden over eigen betalingen en compensatieregelingen door de jaren heen en geven we aan of er groepen verzekerden zijn waarbij de kennis van deze zaken extra aandacht behoeft.

We beantwoorden in deze kennissynthese drie onderzoeksvragen. Hieronder geven we per onderzoeksvraag de belangrijkste bevindingen.

1. Weten verzekerden welke zorgvormen onder het eigen risico vallen en welke niet?
• Vijf op de zes verzekerden weet in 2018 dat voor een bezoek aan de huisarts geen eigen risico geldt. Voor kraamzorg is dit één op de drie.
• Van geboortezorg en tandzorg voor kinderen weten vooral vrouwen tot 40 jaar c.q. verzekerden met kinderen jonger dan 18 jaar dat daar geen eigen risico voor geldt.
• Gemiddeld over alle zorgvormen is de kennis van waar het eigen risico voor geldt licht gestegen van 54% tot 60% tussen 2009 en 2018. Echter, voor sommige zorgvormen daalde het percentage verzekerden dat wist of er eigen risico voor geldt.
• Gemiddeld over alle zorgvormen weten vrouwen, jongeren, hoger opgeleiden en verzekerden met een hoger inkomen en verzekerden zonder chronische aandoening en met een betere ervaren gezondheid vaker of het eigen risico geldt.

2. Zijn verzekerden bekend met het verschil tussen eigen bijdragen en het eigen risico?
• Verzekerden weten vaak niet of het eigen risico of een eigen bijdrage geldt, of allebei.
• Vrouwen tot 40 jaar en verzekerden met kinderen onder de 18 jaar zijn beter op de hoogte van het verschil tussen eigen risico en eigen bijdrage voor kraamzorg.
• Verzekerden met een hogere opleiding en verzekerden met een hoger inkomen weten vaker welke vorm van eigen betaling geldt voor de verschillende soorten van zorg.

3. Zijn verzekerden op de hoogte van compensatieregelingen, zoals de zorgtoeslag?
• De bekendheid van verzekerden met compensatieregelingen is iets toegenomen tussen 2015 en 2018. De meeste verzekerden zijn op de hoogte van de zorgtoeslag en de minste van een zorgverzekering via de gemeente ´zonder´ eigen risico.
• Verzekerden met lage inkomens zijn iets beter op de hoogte van de zorgtoeslag en de zorgverzekering via de gemeente voor mensen met een laag inkomen. Verzekerden met een hoger inkomen zijn meer bekend met het aftrekken van zorgkosten van de belasting. Ouderen, verzekerden met een slechte ervaren gezondheid en verzekerden met drie of meer chronische aandoeningen, zijn beter op de hoogte van de mogelijkheid om het eigen risico gespreid te betalen.
• De meeste verzekerden weten niet dat de zorgtoeslag ook een bijdrage is voor het eigen risico.
• Ongeveer één op de drie verzekerden zegt precies te weten wat bedoeld wordt met het gespreid betalen van het eigen risico; ongeveer evenveel hebben er nog van gehoord.

Kennis van verzekerden is licht toegenomen

Uit deze kennisvraag blijkt dat de kennis van verzekerden over het eigen risico en hun bekendheid met compensatiemaatregelen over de jaren licht zijn toegenomen. Het gaat hierbij over de vraag waarvoor het eigen risico geldt, en of verzekerden bekend zijn met de zorgtoeslag, zorgverzekering via de gemeente voor mensen met een laag inkomen, gemeentelijke ondersteuning voor chronisch zieken en de mogelijkheid om zorgkosten af te trekken van de belasting. Mogelijk zijn verzekerden beter op de hoogte naarmate het eigen risico en de compensatiemaatregelen langer bestaan. Bovendien is het eigen risico fors gestegen en is daar veel publiciteit over geweest. Wellicht heeft ook de extra voorlichting vanuit VWS en zorgverzekeraars een positief effect gehad op de kennis van verzekerden.
Voor enkele zorgvormen waarvoor geen eigen risico geldt weten in 2018 minder verzekerden dan voorheen of het eigen risico geldt, namelijk kraamzorg, verloskundige zorg en tandheelkundige zorg voor kinderen jonger dan 18 jaar. Deze zorgvormen zijn alle drie uitgesloten van het eigen risico en vooral relevant voor bepaalde groepen. Verzekerden uit deze groepen blijken beter dan anderen op de hoogte van de uitsluiting van het eigen risico voor deze zorgvormen, alhoewel ook onder hen de kennis de afgelopen jaren is afgenomen. Mogelijk zijn verzekerden de afgelopen jaren beter op de hoogte geraakt van het bestaan van het eigen risico, maar weten zij niet goed voor welke zorgvormen het niet geldt.

Weinig verzekerden weten of het eigen risico geldt, een eigen bijdrage, of allebei

Verzekerden blijken niet goed te weten voor welke zorgvormen het eigen risico of een eigen bijdrage geldt, of allebei. Voor een gebroken been weet iets meer dan de helft van de verzekerden dat hiervoor alleen het eigen risico geldt. Voor kraamzorg weet minder dan één op de vijf verzekerden dat alleen een eigen bijdrage geldt. Onder vrouwen tot 40 jaar en verzekerden met kinderen jonger dan 18 jaar is dit aandeel twee op de vijf. Mogelijk hangt dit samen met de lage bekendheid van verzekerden met de uitsluiting van het eigen risico van kraamzorg en weten verzekerden wel dat ze iets zelf moeten betalen, maar niet of dat het eigen risico of een eigen bijdrage is. Wellicht hangt het ook samen met dat de eigen bijdrage voor kraamzorg kan worden herverzekerd.
Blijkbaar is het systeem van eigen betalingen ingewikkeld voor verzekerden. Het is echter de vraag in hoeverre het een probleem is dat verzekerden niet weten of het eigen risico of een eigen bijdrage geldt, aangezien zij in beide gevallen een deel van de kosten voor deze zorgvormen zelf moeten betalen. Het verschil is wel dat het eigen risico jaarlijks optelt tot een maximum bedrag (in 2018 385 euro), terwijl voor eigen bijdragen nu geen maximum per jaar geldt. In voorkomende gevallen kan het dus van belang zijn voor verzekerden om te weten of de kosten die zij moeten betalen voortkomen uit het eigen risico of uit eigen bijdragen. Ze kunnen bijvoorbeeld onverwacht zelf moeten betalen als een eigen bijdrage geldt terwijl zij denken dat het eigen risico geldt, en hun eigen risico al opgemaakt is. In die gevallen verwachten verzekerden geen extra uitgaven meer, en hebben zij toch nog kosten als gevolg van een eigen bijdrage (bijvoorbeeld voor een hoortoestel).

Veel verzekerden kennen de zorgtoeslag maar relateren die niet aan het eigen risico

Van de onderzochte compensatieregelingen, is de zorgtoeslag het meest bekend onder verzekerden: in 2018 zegt ruim 9 op de 10 verzekerden ongeveer of precies te weten wat dat is. Veel Nederlanders maken gebruik van de zorgtoeslag: in 2014 ruim 50% van alle Nederlandse huishoudens. De meeste verzekerden weten dat de zorgtoeslag een bijdrage is voor de zorgkosten en de zorgverzekeringspremie en dat de hoogte afhangt van het inkomen. Zij weten alleen meestal niet dat de zorgtoeslag ook een tegemoetkoming is voor het eigen risico. Ook als zij dat wel weten, is het nog niet zeker dat hiermee drempels voor gebruik van noodzakelijke zorg worden weggenomen. Daarvoor moeten verzekerden de zorgtoeslag ook daadwerkelijk reserveren voor het eigen risico. Het is de vraag of verzekerden dat doen, of dat de zorgtoeslag besteed wordt aan de premie of andere zaken.

Uit deze kennisvraag blijkt verder dat onder verzekerden met lage inkomens, ongeveer een derde in 2015 nog nooit van de mogelijkheid om het eigen risico gespreid te betalen gehoord had. Sinds 2015 is de informatievoorziening over deze mogelijkheid verbeterd en in 2017 maakten ongeveer 800.000 mensen gebruik van deze regeling. Wellicht is de kennis hierover toegenomen sinds 2015. Voor verzekerden met lage inkomens kan deze regeling een interessante mogelijkheid zijn om eventuele drempels om zorg te gebruiken vanwege het eigen risico weg te nemen. (aut. ref.)
Gegevensverzameling
Vragen, bel of mail:
A.E.M. (Anne) Brabers
Senior onderzoeker bij het Consumentenpanel Gezondheidszorg
J.D. (Judith) de Jong
Programmaleider Zorgstelsel en Sturing Bijzonder hoogleraar Zorgstelsel en Sturing CAPHRI, Universiteit Maastricht